Maand van de geschiedenis 2026 | Thema ‘Lichaam en geest’. De sirih of betelnoot verzacht pijn en stress

Oudste drugsgebruikers in Indonesië?
In september werd bekend dat in resten van twee inwoners van Sulawesi sporen zijn gevonden van mogelijk kauwen en zuigen van sirih of betelnoot. De restanten zijn naar schatting respectievelijk 6300 tot 7600 jaar en 16.000 tot 25.000 jaar oud. In de tanden van beide personen zitten diepe en afgeronde groeven als gevolg van slijtage.
Kauwen en zuigen van sirih is eeuwenlang gebruik onder de Indonesische bevolking. De resten die zijn gevonden zijn dus stukken ouder. Het was al verondersteld dat gebruik van psychoactieve middelen 13.000 jaar geleden al bestond.

Vrouwen pruimen sirih. Foto: KITLV 186200

In Papua is kauwen en zuigen van sirih nog steeds een gebruik. Foto: https://www.nabire.net/wp-content/uploads/2025/06/1001821338_11zon-1.pn

Gebruik van sirih of betelnoot is te zien aan de rode tanden en lippen van mensen. Wie het ooit in het echt heeft gezien denkt aan een bloedend gebit. Bij een bezoek aan Indonesië zul je dat tegenwoordig echter niet vaak tegenkomen. De gewoonte is in de loop van de tijd sterk afgenomen door roken of de doorbraak van kauwgum onder jongere generaties. Vooral oudere vrouwen zie je nog sirih gebruiken. 1)
Uitzondering is Papua waar het gebruik van sirih nog levend is. Vooral bij traditionele ceremoniën en ontvangen van belangrijke gasten. Zelfs moeders geven het aan kleine kinderen. Zij hebben het dan wel eerst letterlijk voorgekauwd. 2)

De sirih of betelnoot
De betelpalm is de klimplant van het geslacht Areca. Vastgemaakt aan een paal kan de plant 5 tot 15 meter hoog groeien. Van de opzij hangende takken worden het blad (daun sirih) en de bolvormige “noot” (kacang sirih) bewerkt om op te kauwen en zuigen. De noot is biologisch gezien een steenvrucht. De betelnoot of arecanoot is het zaad van de palm en is 2 tot 4 cm groot, heeft een bittere smaak en is rood van kleur.
Blad en noot worden beide bewerkt tot een middel dat (tand)pijn verlicht en een licht opwekkend gevoel geeft. 3)

Kauwen en zuigen op sirih is goed zichtbaar bij deze Indonesische vrouw. Foto: https://www.kompas.id/artikel/en-tradisi-mengunyah-sirih-pinang-di-asia-tenggara-sejak-4000-tahun-lalu

Sirih klaar voor gebruik: verpulverde betelnoot in een daun sirih (het blad) met gebluste kalk. Sirih klaar voor gebruik: verpulverde betelnoot in een daun sirih (het blad) met gebluste kalk. Foto: https://health.detik.com/hidup-sehat-detikhealth/d-1546377/kenapa-daun-sirih-bisa-menyembuhkan-mimisan

Hoe werd sirih gemaakt en gebruikt? Fijnmaken, pruimen en spugen
De noot wordt verpulverd en in een betelblad gedaan, dat wordt dichtgevouwen. Daaraan wordt wat gebluste kalk toegevoegd en vermengd. De kalk versterkt de stof de werking van de noot door de stof arecoline om te zetten in arecaidine. De kalk is ook nodig om de stukjes van de noot te binden en een giftig bestanddeel te neutraliseren.Door verbranden van schelpen, koraal en kalksteen te verbranden ontstaat de kalk. 4)

De werking van sirih
De betelnoot is een psychoactief middel. De werkzame stof arecaidine heeft invloed op de hersenen en maakt dat de gebruiker zichzelf en wat zich rondom hem afspeelt anders waarneemt. Ook in het gedrag vindt een verandering plaats en de stemming verandert. De werking is niet zo sterk als die van marihuana en drugs als opium. Die is eerder te vergelijken met die van caffeïne of nicotine. De gebruiker voelt zich opgewekter en minder passief.
Doordat het kauwen en zuigen van de noot en het blad makkelijke lang kan worden volgehouden, ontstaat een geestverruimend effect. Door stimulering van het centrale zenuwstelsel verhoogt het alertheid, vermindert een vermoeid gevoel en is het makkelijker om inspanningen te verrichten. Men voelt zich beter en de stemming verbetert.
Effecten voor het lichaam kunnen echter zijn een verhoogde hartslag of -ritme, sneller ademhalen en meer speeksel. De rode kleur komt door de chemische reactie met de kalk. Het kauwen en zuigen van sirih brengt daarnaast aantasting van het gebit met zich mee. De kans op mondkanker wordt groter. We hebben helaas geen gegevens ter beschikking om een beeld te krijgen van deze effecten op de gezondheid. 5)

Indonesië: geschiedenis van eeuwenlange onderdrukking en uitbuiting
Het gebruik van verdovende middelen in de Indonesische archipel voorziet in de behoefte om uitputting als gevolg van uitbuiting en onderdrukking door een onderdrukkende machthebbers te verzachten. Gebruik van middelen als puur genotmiddel is vooral wanneer iemand een goed leven leidt zonder dwang, ziekte en lijden.
De Indonesische geschiedenis is er een van grote en kleine vorstenrijken. Kenmerk zijn een adellijke familie met daaromheen een uitdijende familie die de bureaucratie vormde. Een organisatie die de bevolking van kleine tani (boeren) al dan niet met een eigen en klein lapje grond, gedwongen arbeid oplegde om voedsel te verbouwen, hout te produceren, textiel te maken, gereedschappen en onderhoud van irrigatie van de sawah’s (rijstvelden).
Zwaar werk met eenvoudig gereedschap, lange werkdagen, voortdurende verkeerde belasting van het lichaam maakten dat mensen een verslechterende conditie hadden. Ze werden daardoor vatbaar voor ziekten en werden niet oud.
De komst van de Nederlanders maakte dat aan de volgens de adat (volksrecht) verplichte herendiensten en andere arbeid, extra gedwongen arbeid voor de VOC en vanaf de 19e eeuw het Gouvernement en bedrijven werd toegevoegd. Het leven werd alleen maar zwaarder. Wie het kon betalen verdoofde zich met opium, wie dat niet kon gebruikte sirih. Dat maakte het leven nog enigszins draaglijk. Kijkend naar de negatieve gevolgen van langdurig gebruik van sirih, is het niet gewaagd te stellen dat per saldo de kwaliteit van leven en gezondheid laag was. 6)

Zwaar en onderbetaalde arbeid. Onder het toeziend oog van een Nederlandse opzichter plukken Javaanse vrouwen koffie. Foto: Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen (CC BY-SA 3.0)

Aandacht voor de gezondheid van de ‘inlanders’
Het gouvernement voelde zich tot rond 1900 niet verantwoordelijk voor de
gezondheid van de inheemse bevolking. Haar genoemde slechte gezondheid was het gevolg van uitbuiting die generaties lang werd doorgegeven.
Pas na 1900 met de zogeheten Ethische Politiek was er aandacht voor de gezondheid van de inheemse bevolking. Slechte gezondheid was economisch gezien nadelig voor productie en productiviteit. De visie op gezondheid van de Indonesiërs was gedreven door het exploiteren van grond, grondstoffen en mensen ten behoeve van de kolonisator en bedrijfsleven. Wat er verbeterde was dat medicijnen konden worden verstrekt wanneer er een epidemie zoals de pokken en cholera. Dat waren dreigingen voor de Europeanen als heerser.
Het gezondheidsbeleid was gericht op de Europese bevolking. In de ogen van de westerlingen waren de ‘inlander’ mindere mensen die lichamelijk en geestelijk min of meer bezit waren geworden in de op ongelijkheid gebaseerde koloniale samenleving. 7)

Asians Civilisations Museum. Sirih set van messing van een welgestelde gebruiker of bezitter. Rond 1930. Foto: https://www.roots.gov.sg/collection-landing/listing/1072023

Sirih voor arm en rijk, mannen en vrouwen
Gebruik van sirih beperkte zich echter niet tot de arme bevolkingsgroep. In alle klassen, standen, mannen, vrouwen en door de gehele archipel kenden mensen de verlichtende werking van sirih. Iedere gebruiker had wel een een tasje, koker of doosje voor de sirih ingrediënten. Deze waren voor de arme gebruikers gemaakt van bamboe, gevlochten bamboe of hout. In de hogere kringen waren de kokers en doosjes van fijn bewerkt hout, ook van zilver en zelfs goud gemaakt.
Zo is sirih niet alleen het natuurlijke middel voor verlichting van pijn, zware arbeid en een leven met weinig geluk, ook een genotmiddel voor de rijken.

Slot
De laatste paleontologische ontdekking is dat gebruik van sirih terug te leiden is tot mogelijk 25.000 jaar geleden. De behoefte aan stimulering en verlichting van lichaam en geest lijkt al vroeg te zijn ontstaan. Vandaag de dag is het gebruik sterk verminderd en beperkt tot ceremonies of andere traditionele momenten. Dat is niet het geval met roken wat in Indonesië bijna een vanzelfsprekende fase is in een mensenleven.


Noten
1. https://www.livescience.com/archaeology/worlds-oldest-evidence-of-habitual-drug-use-traced-back-25-000-years-to-indonesia
2. Pinang kauwen erg populair in Papua:
https://www.papuaerfgoed.org/nl/thema/pinang-kauwen-erg-populair-papua 
3. https://www.zamnesia.nl/content/407-de-effecten-van-de-betelnoot
4. https://cultuurvanjava.wordpress.com/betel-sirih-kauwen/
5. Betel Lime, Herken de verscheidenheid aan potentiële voordelen en tips voor veilig gebruik (vertaalde Indonesische tekst)
https://www.alodokter.com/kapur-sirih-kenali-ragam-potensi-manfaat-dan-tips-aman-penggunaannya
6. https://historiek.net/miljarden-stroomden-van-indie-naar-nederland/148633/
7. https://geheugenvannederland.nl/thema/gezondheidszorg/zorg-in-nederlands-indie/
8. Parafernalia voor het betelpruimen: Amsterdam Pipe Museum:
https://pipemuseum.nl/nl/article/parafernalia-voor-het-betelpruimen
Leiden, Wereldmuseum: https://leiden.wereldmuseum.nl/nl/wereldverhalen/sirih-doosjes

Literatuur
Bijdragen tot de kennis van het gebruik van sirih in Nederlandsch Oost-Indië; in: Bulletin van het Koloniaal Museum te Haarlem: https://archive.org/stream/bub_gb_ZcMdAQAAIAAJ/bub_gb_ZcMdAQAAIAAJ_djvu.txt
Dit is een tekst voor een prijsvraag uitgeschreven door het tijdschrift in 1903. Een zeldzame publicatie over sirih.