Samenleving:
Indische plaatsen van herinnering |
Oude Indische buurten: niet zo Indisch?
door Humphrey de la Croix
De oorspronkelijke Indische buurt
Het begrip Indische buurt is welbekend. Verschillende Nederlandse steden kennen
er een of hebben anders wel een paar Indische straten. Deze wijken dateren
soms al uit de negentiende eeuw. De meeste zijn ontwikkeld in de periode 1870-1910.
Indisch sloeg op de naamgeving; meestal die van eilanden van toenmalig Nederlands-Indië
of van personen die een belangrijke rol in de kolonie hadden gespeeld. Voorbeelden
zijn de Java- en Sumatrastraat, de Van Heutszstraat en de Jan Pieterszoon
Coenstraat.
Herman Wusten, Sjoerd de Vos en Rinus Deurloo van de afdeling Geografie, planologie
en internationale ontwikkelingsstudies van de Universiteit van Amsterdam,
hebben onderzoek verricht naar ontstaan en ontwikkeling van Indische buurten
in Nederland. Zij hebben een inventaris gemaakt van wijken, straten, pleinen
die geografische namen dragen. Een Indische wijk definiëren ze wanneer
er minimaal “een reeks van drie aaneenliggende straten met Indische,
aardrijkskundige namen” aanwezig is. Op grond hiervan tellen ze 46 Indische
buurten met in totaal 376 Indische straten, pleinen en plantsoenen. 1)
In de gedetailleerde lijst
kunt u specifieke aantallen zien per stad.
Het Indisch was dus niet in de zin van
een wijk waarin voornamelijk Indische Nederlanders wonen (vergelijkbaar met
een Chinatown). De Indische buurten waren eerder een trotse verwijzing naar
de grootse prestaties die Nederlanders in de Oost hadden verricht. Indisch
werd symbool voor prestige en welstand. Pieke Hooghoff beschrijft in Bandoeng
aan de Waal hoe ex-kolonialen die het gemaakt hadden, zich na hun pensionering
vestigden in Nijmegen.2) Ze lieten
daar fraaie woningen bouwen die hun succes moesten benadrukken. De stad had
al een “Indisch” karakter omdat het voor nieuwe KNIL-militairen
de aanmeldings- en opleidingsplaats was. Het stadsbestuur onderkend de positieve
gevoelswaarde van het Indische en was natuurlijk blij met de vestiging van
geslaagde ex-Indiëgangers, die het imago versterkten en de stad verrijkte
met fraaie architectuur. Hierdoor gestimuleerd liet het bestuur een Indische
wijk bouwen voor middenstanders en beter gesitueerden.3)
Vandaag de dag is de Indische buurt in Nijmegen nog steeds een goede wijk;
welvarend en met bewoners die bovengemiddeld zijn qua inkomen en opleidingsachtergrond.
De Delistraat
en de 2e Delidwarstraat in Leeuwarden
Bron: website www.groetenuitleeuwarden.nl
Na 1950: genoeg van
Indië
Interessant voor ons als historici is dat Wusten, De Vos en Deurloo laten
zien dat de groei van Indische buurten het grootst is in de hoogtijdagen van
het kolonialisme. Die aanwas van Indische buurten was groter dan die van de
nationale woningvoorraad. Vanaf 1940 veranderde dat. Tussen 1947 en 1950 kwam
er nog wel een zestal wijken bij, ondanks het naderende einde van de koloniale
band. In de jaren vijftig was er kennelijk geen enkele behoefte meer aan verwijzingen
naar de voormalige kolonie in de straatnaamgeving. Volgens de drie onderzoekers
deed in Nijmegen zelfs een hoogleraar de suggestie de namen in de Indische
wijk te vervangen door die van filosofen en theologen. Indië was een
last geworden in plaats van een lust. Vermeldingen ontleend aan het jonge
Indonesië waren al helemaal niet aan de orde.4)
Toch is volgens Wusten, De Vos en Deurloo het Indische niet helemaal als referentiepunt
verdwenen. In de jaren negentig verrees in het voormalig Oostelijk Havengebied
van Amsterdam het Java-eiland. Een nieuw stadsdeel doorkruist met grachten.
Een ander Indisch deel is het Borneo-eiland. Niet zozeer de Indonesische eilanden
waren nu de inspiratiebron, maar juist het verleden. Vroeger vertrokken en
arriveerden hier de schepen naar en van overzees tropisch Nederland. Nu leken
nostalgie en een tempo doeloe-gevoel achterliggende drijfveren te zijn.
Nieuwe Indische buurten:
de jaren vijftig
De repatriëringen van Indische Nederlanders zorgde binnen ongeveer 15
jaar voor een toename van de Nederlandse bevolking met meer dan 250.000 nieuwkomers.
Het regeringsbeleid was er op gericht de repatrianten zoveel mogelijk over
het land te spreiden. Dat zou goed zijn voor de integratie. Na de eerste en
tweede opvang in respectievelijk opvangcentra en woningen of contractpensions,
moest worden voorkomen dat er concentraties van Indische Nederlanders zouden
ontstaan. Maar het was al snel duidelijk dat concentraties in veel steden
of gemeenten onvermijdelijk waren. Een volkomen spreiding bestond natuurlijk
niet omdat huisvesting niet op zichzelf stond. Het was net zo belangrijk om
niet te ver van de woonplaats werk te hebben. Dergelijke concentraties waren
er met name in steden waar de marine of landmachtkazernes waren. Buiten deze
garnizoensplaatsen ontstonden er toch wel buurten waar meerdere Indische families
woonden. Dat had te maken met de beschikbaarheid van woningen en de verdeling
door de gemeenten. 5)
Verantwoordelijk voor het huisvesten en aan het werk helpen van repatrianten
en gedemobiliseerde militairen was de Coördinatiecommissie voor Gerepatrieerden.
Het huisvestingsbeleid was echter niet altijd goed afgestemd op het integratiestreven.
Vanwege de grote financiële impact en het grote nationale belang lag
het primaat van het huisvestingsbeleid bij de Rijksoverheid. Maar de uiteindelijk
realisatie moest in gemeenten gebeuren en deels met gemeentelijke middelen.
Daartussen in zaten nog eens de provinciale inspecties die bevoegd waren gemeenten
te verplichten woningen te vorderen voor (onder anderen) gerepatrieerden.
Dit kon op basis van artikel 30 van de Woonruimtewet van 1947. Van gemeenten
waar veel werkgelegenheid was, werd de meeste inspanning verwacht op het gebied
van huisvesting. Het is duidelijk dat hierdoor al een concentratie van repatrianten
te verwachten viel. In de praktijk handelden gemeenten pragmatisch en sloten
een soort convenanten af met het Rijk om meer woningen te mogen bouwen boven
het (centraal) vastgestelde maximum, die voor repatrianten bestemd waren.
Als tegenprestatie voor de inspanning gerepatrieerden te plaatsen, kreeg de
gemeente toestemming extra huizen te bouwen bovenop het vastgestelde maximum
aantal. Toch bleven er echter ook gemeenten die te weinig repatrianten huisvestten
ten gunste van hun eigen inwoners. Uiteindelijk hakte het Rijk de knoop door
met de tijdelijke Wet Huisvesting Gerepatrieerden van 22 december 1950. Een
gevolg van de wet was dat in sommige gemeenten de repatrianten voorrang kregen
bij de toebedeling van een woning. De gemeenten moesten in de praktijk echter
slechts in een enkel geval worden gedwongen door de inspecties. Het dwingende
rijksbeleid duurde tot 1963.6)
Een van de gemeenten die gebruik hebben gemaakt van de extra woningbouw was
het Brabantse Gemert. Zie hiervoor het artikel
van Rob de Haas. Gemert was een gemeente waar een grote groep repatrianten
bij elkaar in een nieuwbouwwijk is geplaatst. Het was een voorbeeld van een
nieuwe Indische buurt. Rob de Haas beschrijft in zijn boek Enkele reis
Indië – Gemert niet alleen hoe een groep Indische Nederlanders
zich inburgerde, maar ook hoeveel invloed zij hebben gehad op de lokale bevolking.
Gemert is trouwens een voorbeeld van snelle concentratie van Indische Nederlanders.
Oorzaak was de nabijheid van de luchtmachtbasis Volkel, waar een groot aantal
Indische militairen was geplaatst. Samen met hun gezinnen kwamen zijn in plaatsen
in Oost-Brabant te wonen.7)
Een ander voorbeeld van een nieuwbouwwijk met grote Indische dichtheid was
Malburgen in Arnhem-Zuid. Deze wijk ging vanaf de eind jaren zeventig in rap
tempo achteruit. De typische stedelijke problematiek zoals grote concentraties
van allochtone bewoners, veel werklozen, overlast van drugs dealen en drugsgebruikers
en toename van criminele activiteiten. Heden ten dage is Malburgen-West een
van de beoogde “prachtwijken” van voormalig minister Vogelaar.
Veel Indischen zijn er niet meer te vinden. Als laatste voorbeeld noem ik
de Schepenbuurt in Leeuwarden. Voormalige bewoner Henk de Vries heeft er in
2008 het boek Tussen Potmarge en Condens. De Schepenbuurt in Leeuwarden
over uitgebracht. Hij heeft ook speciale aandacht gegeven aan de 393 Indische
repatrianten die er een woning hebben gevonden. De Vries heeft de verrijking
voor de buurt door hun komst beschreven.8)
Gemert
in de jaren vijftig: nieuwbouwwijk Molenakker. Foto genomen door J.L.H. de
Haas
Bron foto: privécollectie familie De Haas
"Nieuwe" Indische buurt in
Arnhem: wijk Malburgen (jaren vijftig)
Bron foto: website Ministerie VROM (http://www.wweni.nl)
Noten
1)
Herman van der Wusten, Sjoerd de Vos en Rinus Deurloo, Aardrijkskundige
bijdrage aan het Nederlandse zelfbeeld. Indische buurten, Artikel in:
Geografie, maart 2006, p. 25.
2) Pieke Hooghoff, Bandoeng aan de Waal. Indische
Nijmegenaren in het begin van de twintigste eeuw, 1900-1940, Nijmegen
2000.
3) noviomagum.web-log.nl
4) Van
der Wusten, De Vos en Deurloo, pp. 27-28.
5) Wim Willems, De
uittocht uit Indië 1945-1995, Amsterdam 2001,
pp. 115-121.
6.)
Ibidem.
7)
Rob de Haas, Enkele reis Indië-Gemert.
De vestiging en integratie van Indische Nederlanders in de Noord-Brabantse
gemeente Gemert, Gemert 2001, pp.
61-69.
8.) Henk
de Vries, Tussen Potmarge en Condens. De Schepenbuurt in Leeuwarden,
Leeuwarden 2008.