Ik beken. Het
levensverhaal van de Indische Nederlander Ferry Holtkamp, opgetekend door journaliste
Elise Lengkeek
door Humphrey de la Croix
Een goed ontvangen boek
Yuri Visser op Historiek.net
(woensdag 27 mei 2009) over dit nieuwe boek:
" Journaliste Elise Lengkeek heeft in 'Ik Beken', haar derde literaire
non-fictie boek, het levensverhaal van de Indische Nederlander Ferry Holtkamp
opgetekend. Een indringend verhaal over liefde, kameraadschap en doorzettingsvermogen.
Maar ook een schokkend verhaal over het leven in de Japanse gevangenissen in
Nederlands-Indië en de onderbelichte Bersiap-tijd daarna."
[U kunt op Historiek.net
geluidsfragmenten beluisteren]
Op haar weblog
verwoordt Elise Lengkeek zij als volgt haar drijfveer om dit verhaal te willen
doorvertellen: "Ferry’s verhaal
brengt aan het licht wat 60 jaar lang grotendeels verborgen is gebleven voor
het oog van de wereld. Zijn authentieke getuigenis maakt zichtbaar welk leed
en onrecht hem en vele anderen is aangedaan ten tijde van de Tweede Wereldoorlog
en de Bersiaptijd in Nederlands Indie en daarna in Nederland, waar discriminatie
wachtte en stelselmatig uitblijven van recht en erkenning door de Nederlandse
overheid. Zijn levensgeschiedenis laat echter ook de immense kracht zien die
vrijkomt wanneer de liefde kans krijgt haat en verbittering te verdrijven."
Over het Indisch verzet
Naast de persoonlijke kant van het verhaal is vanuit historisch oogpunt van
grote waarde dat Elise Lengkeek met het relaas van Holtkamp, het Indisch verzet
tegen de Japanners aandacht geeft. Dit is een weinig belicht onderwerp en omdat
L. de Jong het Indisch verzet amper noemt in zijn Het Koninkrijk der Nederlanden
in de Tweede Wereldoorlog, lijkt het er niet geweest te zijn. Hét
verzet dat is toch het heldhaftig verzet in Nederland tegen de Duitsers? Met
de inwerkingtreding in 1986 van de Wet Buitengewoon Pensioen Indisch Verzet
(WIV) is het Indisch verzet uiteindelijk toch erkend en heeft het dus ook nog
rechtskarakter gekregen. Vergelijk in dit opzicht het feit dat voor het verzet
in Nederland al in 1947 de Wet Buitengewoon Pensioen in het leven was geroepen.
De omstandigheden in Indïe om verzet te plegen waren totaal anders dan
in Europa. Zo waren nagenoeg alle blanke Nederlanders geïnterneerd; hetzelfde
geldt voor de Indo's van meer blank aanzien. Het merendeel van de Indo's bevond
zich in moeilijke levensomstandigheden buiten de kampen. Omdat de meeste "inlanders"
een andere kolonisator hadden gekregen, was er van die kant geen verzet te verwachten.
Integendeel, nationalisten als Soekarno zagen hun kans schoon om via hun Aziatische
broeders uit het land van de rijzende zon, autonomie en zelfs in augustus 1945
onafhankelijkheid te bewerkstelligen. Verzet moest dus komen van niet-geïnterneerde,
de Indo-Europeanen en inheemsen die tegen de Japanse bezetting waren: aan Nederland
trouwe Molukkers en Indonesische communisten. Deze laatsten stonden ideologische
diametraal tegenover de imperialistische Japanners. Maar er waren ook ondergedoken
of zelfs nog vrije blanke Europeanen, totoks, die verzet hebben gepleegd. Des
te gevaarlijker omdat ze zich meer dan Indo's moesten camoufleren en nog meer
"onzichtbaar" moesten opereren. De meeste verzetstmensen zijn op den
duur verraden door Indonesiërs, waarna een vreselijke tijd van martelingen
volgde door de keihard optredende Kempeitai, de Japanse militaire politie. In
de eerste periode van het verzet tussen 1942 en eind 1943 zijn veel (Indisch-)
Nederlandse verzetsmensen opgebracht en geëxecuteerd. Meer nog dan in Nederland,
het moederland van de kolonie.
Het Indisch verzet heeft enkele concentratiegebieden gekend. Het begon meestal
met ondergedoken militairen van het KNIl (met soms een enkele Engelsman of Australiër)
die na de dramatische val van de koloniale strijdkrachten en de kolonie zèlf,
waren ondergedoken in bosrijk terrein of soms in woongebieden. In 1944 was er
verzet van Indische jongens in Batavia om zich te laten registreren in het kader
van disciplinering en het breken van hun anti-Japanse houding. De bezetter beschouwde
hen als Aziaten die hun Europese achtergrond moesten loslaten. De weigering
leidde tot internering in een gebouwencomplex in de wijk Glodok. Na de oorlog
werden deze ex-Glodok'ers niet geaccepteerd als plegers van verzet. Echter,
de inwerkingtreding van de Wet Buitengewoon Pensioen Indisch Verzet aanvaardde
hen als verzetsdeelnemers. Ongeveer 140 oud-Glodok' ers kregen een buitengewoon
pensioen en daarmee de lang uitgebleven erkenning. En er zouden nog enkele honderden
volgen die tot verzetsdeelnemers in voormalig Nederlands-Indië behoorden.
Ferry Holtkamp was een van die mensen.
Ferry Holtkamp, een Indische verzetsdeelnemer in Nederlands-Indië
Ferry
Holtkamp wordt in Soerabaja geboren als zoon van een half-Javaanse moeder en
een Nederlandse vader. Hij heeft een zorgeloze jeugd, totdat de Japanse soldaten
komen en zijn vriendje Donnie voor zijn ogen neerschieten. Kort daarop neemt
Ferry actief deel aan een verzetsgroep die vanuit
zijn ouderlijk huis opereert. Drie maanden later wordt hij gearresteerd. Hij
komt terecht in de respectievelijke gevangenissen Kalisosok ofwel de
Werfstraatgevangenis in Soerabaja, Soekamiskin (Bandoeng)
en Koeningan bij Tjirebon. Hij had "geluk" omdat verzetsmensen
meestal werden geëxecuteerd (door onthoofding). Ferry Holtkamp overleefde
de martelingen, de detentie en de mensonterende behandelingen in de Japanse
tijd. Maar van een echte bevrijding was geen sprake.
Wanneer hij in oktober 1945 de Japanse gevangenis verlaat, denkt hij dat hij
eindelijk vrij is. In plaats daarvan valt hij in handen van de extremistische
nationalisen in Soerabaja. Hem wachten ontstellende vernederingen. Telkens wordt
hij met de dood bedreigd, maar telkens overleeft hij op wonderlijke wijze. Net
als zoveel oorlogsslachtoffers begraaft hij na de oorlog zijn herinneringen
en beloften. Uiteindelijk hield hij het verhaal niet voor zichzelf en kwam ermeer
naar buiten en kwam terecht bij journaliste Elise Lengkeek. Zij schreef eerder
De hel van Tjideng, een van de meest beruchte interneringskampen onder
leiding van de wispelturige, wrede en onvoorspelbare commandant Sonei. Bekende
namen van mensen die in Tjideng waren geïnterneerd: schrijver Jeroen Brouwers
en zanger Boudewijn de Groot is er geboren; zijn moeder overleed daar. Naar
aanleiding van dat boek, dat het verhaal vertelt van een overlevende van het
jappenkamp Tjideng, nam Ferry Holtkamp zelf contact met haar op om zijn verhaal
te vertellen. Ferry Holtkamp overleed op 12 november 2008.
Voorzitter
van het Indisch Platform dr. Herman Bussemaker over Ferry Holtkamp en het boek:
"Het verhaal van Ferry Holtkamp zet de schijnwerpers op twee aspecten van
de Indische geschiedenis die zwaar onderbelicht zijn gebleven. Het gaat zowel
om het Indisch Verzet als om het behandelen van politieke oftewel ‘criminele’
gevangenen. Ferry werd door de Japanners veroordeeld tot celstraf in plaats
van een executie en verhuisde van gevangenis naar gevangenis.’ Hij is
een van de weinige Nederlandse mannen die dat is overkomen,’ aldus Bussemaker.
‘Alleen al daarom is zijn verslag van het leven
Elise Lengkeek en dr. Herman Bussemaker
van deze gevangenissen zo uniek.’"
Lange tijd heeft Ferry Holtkamp zijn ingrijpende
levenservaringen voor zichzelf gehouden. Uiteindelijk kon hij aan de innerlijke
behoefte gehoor geven zijn verleden de juiste betekenis te geven. Naast
de historische feiten is het boek er een over verwerking en geeft het ook een
sociaal beeld van de kolonie. Het Indo-zijn en ondervonden discriminatie is
op deze plaats in het bijzonder aan te halen: een gevoelig onderwerp dat meestal
door Indisch zwijgen wordt verborgen gehouden.
Elise Lengkeek schreef
als in memoriam Ferry Holtkamp 12 november 2008, het volgende gedicht:
Bevrijdingsdag
Wachten op die ene klik
Het losgaan van de kooi
En jij, eindelijk vrij, hervat de moed
Voor je laatste reis
De sawa’s en de buffels wachten
De bloemen, de bergen
Dag Soerabaja
Dag eiland van smaragd
Steeds verder onder je
De grond waarin jouw bloed, jouw tranen zijn gezaaid
Een laatste groet
Jij bent voorbij
En wij, wij wachten hier
Jouw nieuwe lente
© Elise Lengkeek
Film over Indisch verzet
Ten slotte is er het verheugende nieuws dat
regisseur Peter Hoogendijk een film over het Indisch verzet aan het maken is.
De titel luidt Het Indisch verzet. Een film over een verloren strijd.
Het is de bedoeling dat de film wordt vertoond vanaf 15 augustus 2009, de dag
van de herdenkingen van de Japanse capitulatie en de oorlog in het Verre Oosten.
Een vooruitblik van enige minuten kunt u zien op de website van producent
Dammas Films.
Peter Hoogendijk heeft eerder de films Soerabaja
Surabaya (2005), Afscheid
van Indië (2008) en Moesson
(2008) uitgebracht. Via klikken op deze filmtitels kunt u op de website van
Dammas Films trials bekijken.
Actuele informatie
Dinsdag 23 juni is het boek Ik beken aangeboden aan mevrouw P.E. Smeets, voorzitter
van de Vaste Kamercommissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Aangelegenheden
van Indisch welzijn en Indische zaken vallen onder VWS.
Aan de politiek wordt dus opnieuw en nog steeds aandacht gevraagd voor de niet
afgehandelde dossiers als de Indische backpay-kwestie en de problematiek rond
Indische oorlogsschade, roof en rechtsherstel.
Lees hier het persbericht.
Dinsdag 23 juni 2009: gebouw van de Tweede Kamer.
Pauline Smeets (geheel links), voorzitter van de Vaste Kamer
commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport, neemt
een exemplaar van het boek Ik beken in ontvangst uit handen
van schrijfster Elise Lengkeek (geheel rechts).
Bron foto: ANP Perssupport.
© BV Algemeen Nederlands Persbureau ANP
Voorzitter van het Indisch
Platform dr. Herman Bussemaker hield bij deze gelegenheid een toespraak.
Hieronder enige fragmenten.
Geachte aanwezigen,
"Het boek is van belang, omdat het informatie
geeft over twee nauwelijks bekende aspecten van de Indische Historie. Er zijn
er niet zoveel, die het verblijf in de gevangenissen hebben kunnen navertellen.
Ferry is daar een van, en geeft ons waardevolle inkijkjes in het Indisch gevangenis-wezen.
Verder is er hier in Nederland heel weinig bekend over het Indische Verzet,
dat veel heftiger was dan het Nederlandse verzet. In Nederland werden over een
periode van vijf jaar van de 4500 verzetsmensen in het gewapend verzet 1500
door de Duitsers gefusilleerd, dus 30% vond de dood. In Nederlands-Indië
verloren in 1942 en begin -1943 in anderhalf jaar tijd circa 2000 Nederlandse
verzetsmensen het leven door executie, en bedroeg het percentage overlevenden
minder dan 10%. De reden was het ongenadig hard optreden van de beruchte Japanse
politie, de Kempei Tai, tegen alles wat op verzet leek, waarmee dit verzet effectief
werd gebroken. Alleen al op het Ereveld Antjol bij Jakarta liggen 1700 geëxecuteerde
Nederlandse verzetsmensen."
"Het verslag van Ferry gaat in op de martelingen,
waarvan het “waterboarden” nog een van de zachtzinnigste marteltechnieken
was. De Japanners volgden daarbij overigens een nog wreder techniek dan de Amerikanen.
Hij was een van de weinigen, die de Japanse martelingen overleefde, en zijn
getuigenis is daarom ook historisch waardevol Ook krijgt door zijn getuigenis
het zo onbekende Indische Verzet bekendheid.."
"Elise Lengkeek heeft deze gruwelijke getuigenis
uit de hel zeer leesbaar beschreven. Het boek is echter veel meer dan een horror-story.
Zij beschrijft het wonder van de opstanding: hoe Ferry weer opkrabbelde, en
verder ging met zijn leven. Het boek eindigt dan ook heel positief met de aanvaarding
van zijn levensbestemming."
"Voor ons in de Indische Gemeenschap is
het vooral belangrijk, dat het boek gelezen wordt door al die jonge Nederlanders,
die van huis uit niets hebben geleerd over het lijden van hun landgenoten in
die verre kolonie. Wij hopen dat via de Media vele autochtone lezers aangetrokken
zullen worden, en het boek ook lezen. Uiteindelijk zal het draagvlak voor de
vervulling van de wensen van de Indische Gemeenschap in Nederland pas verkregen
kunnen worden door werkelijk begrip, en solidariteit van de alhier levende Nederlanders
met hun landgenoten uit het verre Indonesië."
© dr. H. Th. Bussemaker
Voor de volledige tekst: klik hier.
Hieronder nadere informatie:
Wilt u meer weten? Ga
hier naar de website Historiek.net (opent in apart venster).
Of naar het weblog
van Elise Lengkeek. Hierop ook een verslag
van de boekpresentatie op 27 april 2009 in Den Haag. Hierbij nam dr. Herman
Bussemaker in zijn hoedanigheid als voorzitter van het Indisch Platform het
eerste exemplaar in ontvangst.
Titel: Ik beken.
Soort: Non-fictie. Levensverhaal (document humain), biografisch en
historisch. Tweede wereldoorlog in Indië, Indisch verzet, Bersiapperiode
en dekolonisatie.
Bijzonderheden: naast dagboekaantekeningen, verslagen en losse notities bevat
het boek schetsen o.a. gemaakt in de krijgsgevangenkampen.
ISBN: 9789049951092.
Uitgever: Mistral.
Prijs: € 19,95.
Wilt u het boek hebben?
Via de reguliere boekhandel: vermeldt het ISBN-nummer naast titel en auteursnaam.
Zie verder de website van uitgever Mistral.
Webreferenties
Jet Bruinsma in de Volkskrant
van 25 augustus 1998.
Michel Maas in de Volkskrant
van 3 januari 2005.
Stichting
De Brug.
Literatuur Indisch verzet
B.R. Immerzeel en F. van Esch (red.), Verzet
in Nederlands-Indië tegen de Japanse bezetting 1942-1945.
Den Haag 1993.
SDU Uitgevers.
ISBN 9012068479.
P.P. de Kock, De ongelijke strijd in de Vogelkop.
Franeker 1981.
Uitgeverij Wever.
ISBN 9061353157.
Jacques Leedekerken en Hans Liesker, Voorman
in Verzet en Boei.
ISBN 90-9013361-5.
240 pagina’s, geïllustreerd
Prijs: € 16, - plus porto (€ 2,25; buitenland: € 3,-)
Bestellen: J.J.P. Leedekerken, tel: 0162-437282 of H. Liesker, tel.: 020-6363955.
Zie
ook: de website van het Veteraneninstituut.
P. van Meel (red.),Tanda Kehormatan KNIL.
Dordrecht 1985.
Speciale uitgave van het tijdschrift Stabelan van oud-artilleristen.
Moeilijk te krijgen. Gedeeltelijke kopieën
eventueel via info@indischhistorisch.nl aan te vragen.
Ook: gescande pagina's.