Oorlog en bersiap


Eerder gepubliceerd onder het thema "Oorlog en bersiap':

Kind buiten het kamp: Ria Reijerse-Moens (juli 2008)
De Dampit-affaire: Indische oorlogstragiek in Oost-Java (augustus 2008)
Alex Sikken, Indo-jongen als dwangarbeider in Dampit (augustus 2008)
Dampit en andere Malangse herinneringen van Martin Berghuis (augustus 2008)
Indisch herdenken in Nijmegen (augustus 2008)
Verschenen: Ooggetuige. Krijgsgevangene van Japan Jan Verstraaten (november 2008)
Ik beken. Het levensverhaal van de Indische Nederlander Ferry Holtkamp,
opgetekend door journaliste Elise Lengkeek (juli 2009)
Het verzet in Nederlands-Indië tegen de Japanse bezetter (1) (augustus 2009)
Het verzet in Nederlands-Indië tegen de Japanse bezetter (2) (augustus 2009)
Het verzet in Nederlands-Indië tegen de Japanse bezetter (3) (augustus 2009)
Het verzet in Nederlands-Indië tegen de Japanse bezetter (4) (september 2009)
Het verzet in Nederlands-Indië tegen de Japanse bezetter (5) (september 2009)
Week van de geschiedenis 2009: thema Oorlog en Vrede (oktober 2009) Puputan Bali: de bloedige verovering van Bali 1826-1908
Birma-Siam spoorlijn en de Pakan Baroe spoorlijn (1). De Birma-Siam spoorlijn: de Doden Spoorweg (mei 2010)
Birma-Siam spoorlijn en de Pakan Baroe spoorlijn (2). De Pakan Baroe spoorlijn: de andere Doden Spoorweg (juni 2010)
Birma-Siam spoorlijn en de Pakan Baroe spoorlijn (3). Felix Bakker: overlevende van de Birma-Siam spoorlijn (juli 2010)
Birma-Siam spoorlijn en de Pakan Baroe spoorlijn (4). "I'm in control now". Karel Warmenhoven: de man die de Birma-Siam spoorlijn overnam (augustus 2010)
Birma-Siam spoorlijn en de Pakan Baroe spoorlijn (5). 'Lost Track': het spoor terug. Een zoektocht in beelden door fotograaf Raoul Kramer (augustus 2010)
Birma-Siam spoorlijn en de Pakan Baroe spoorlijn (6). 'Birma spoorweg. Een visuele herinnering' van Otto Kreefft (oktober 2010)
Birma-Siam spoorlijn en de Pakan Baroe spoorlijn (7). Studiemiddag met Rod Beattie, Bronbeek 6 oktober 2010

Over de Tweede Wereldoorlog is inmiddels heel veel geschreven, er zijn films en documentaires gemaakt en je zou denken dat alles uit die periode nu goed in woord en beeld is gebracht. Veel lezen vergroot de persoonlijke kennis over deze sombere en zware periode, want op de scholen wordt met name de oorlog in Azië alleen summier behandeld. Toch is het goed enkele belangrijke feiten te weten waarbij hier de aandacht alleen op Indonesië is gericht: dat Japan deze oorlog heel goed heeft voorbereid door Indonesië heel goed in kaart te brengen. De Japanse kapper op de hoek, de Japanse fietsenmaker, zij allen blijken later met een heel andere missie in Indonesië te zijn.

Japanse bezetting
Azië voor de Aziaten, was hun leus. En zo verdwijnen eerst de blanke mannen en ook Indo-Europeanen in interneringskampen op verschillende plaatsen in Indonesië. Of zij worden naar Birma of Japan overgebracht om er respectievelijk aan de Birmaspoorweg of in de mijnen te werken. Toen werden de blanke vrouwen met hun kinderen in burgerkampen bijeengebracht. Het regime van de Japanse bewaking is meedogenloos. In kampdagboeken wordt wel eens een anekdote verteld over een ‘vriendelijke Jap’, maar die is zeldzaam. Japanners bewonderen moed, waarschijnlijk omdat hen is geleerd tot het uiterste te gaan. Maar wie hen in een situatie brengt waardoor zij hun gezicht verliezen, kan rekenen op vreselijke straffen. Wat zij doen, doen zij volgens de eigen bushido code, dat is de Japanse militaire erecode.

Toch zijn het direct na de oorlog deze zelfde Japanse bewakers die vrouwen en kinderen, even in een euforische stemming vanwege de bevrijding, moeten beschermen tegen de pemoeda’s, de jonge Indonesische garde, die nota bene door de Japanners zijn bewapend en opgeleid. Helaas constateren de vrouwen namelijk vrijwel meteen dat de bevrijding helaas niet betekent dat zij vrij zijn. Pas veel later horen zij hoe dit kon gebeuren. Al in 1942 nemen Roosevelt en Churchill een aantal besluiten met verstrekkende gevolgen, waaronder geen geallieerde strijdmacht op Java na de capitulatie. Maar in april 1945 wordt besloten de bevrijding van Nederlands-Indië over te laten aan de Britten. Deze voorkomen na de capitulatie dat Nederlandse troepen vanuit Singapore naar Java kunnen vertrekken. Het is een chaos! Eerst Indonesiërs die vrouwen en kinderen moesten bewaken, maar vanwege wantoestanden worden zij buiten gezet, waarna Japanse soldaten weer worden ingezet voor bewaking. Pas wanneer zij aangeven de veiligheid van de vrouwen en kinderen niet meer te kunnen garanderen, stuurt Engeland Brits-Indische troepen, Gurkha’s en Sikhs, maar dan is het inmiddels bijna november 1945.

Een grimmige periode
Met de pemoeda’s begint de Bersiap-periode. Bersiap! Weest Paraat! Praktisch iedereen die deze tijd heeft meegemaakt is het erover eens dat deze strijd vele malen grimmiger was dan de oorlog of internering. Wie aanvankelijk nog hoop koestert in Indonesië te blijven en opnieuw te beginnen, besluit nu toch naar Nederland te gaan. En eventueel vandaar uit door te emigreren naar de Verenigde Staten, wat velen ook hebben gedaan.

Diegenen die toch achterblijven, hopend op betere tijden, komen opnieuw in een situatie die sterk herinnert aan de oorlog. Tijdens de Eerste Politionele Actie in juli 1947 en de Tweede Politionele Actie in december 1948 zijn er gevechten tussen de Nederlandse militairen en de Indonesiërs. De rust keert pas weer na de Soevereiniteitsoverdracht op 29 december 1949. Hieronder een klein deel van de tekst die toen werd uitgesproken:

“WIJ JULIANA, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau, enz., enz., enz.

Allen, die deze zullen zien of horen lezen, saluut! doen te weten:
Alzo Wij in overweging genomen hebben, dat voor de aanvaarding van de resultaten van de Ronde Tafel Conferentie betreffende de wijze om werkelijke, volledige en onvoorwaardelijke soevereiniteit over te dragen aan de Republiek der Verenigde Staten van Indonesië overeenkomstig de Renville-beginselen een voorziening in de zin van artikel 211 der Grondwet moet worden getroffen.”

Maar de situatie in Indonesië is voorgoed veranderd. In grote golven vertrekken de laatste Indische Nederlanders en Nederlanders uit Indonesië. Met als laatsten de spijtoptanten, Indische Nederlanders die eerst hadden gekozen voor het Indonesisch Staatsburgerschap (warga negara), maar gezien de ontwikkelingen in Indonesië alsnog besluiten naar Nederland te gaan.

Hoe het hen alleen is vergaan in Nederland is weer een ander verhaal.

Ereveld Kembang Kuning Surabaya: ereveld gevallenen van de Tweede Wereldoorlog
Bron: persoonlijke collectie H. de la Croix


Wanneer u een verhaal of beeldmateriaal uit deze periode, en dat wilt publiceren kunt u contact met ons opnemen door te mailen naar info@indischhistorisch.nl of via het contactformulier.